Бұқара мен билік арасындағы жаңа көпір Жаңа қоғамдық институтқа ел осындай баға берді

Қазақстанның саяси жүйесінде жаңа кезең басталды. 2026 жылғы 23 қыркүйекте Астанада Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы сессиясы өтіп, ел тарихындағы жаңа конституциялық институттың жұмысына ресми түрде жол ашылды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт ТОҚАЕВ Кеңестің 126 мүшеден тұратын құрамын бекітіп, алғашқы сессияда оның төрағалығына Ерлан ҚОШАНОВТЫҢ кандидатурасын ұсынды. Кеңес мүшелері жасырын дауыс беру арқылы Ерлан ҚОШАНОВТЫ төраға етіп сайлады.

Бұл – жай ғана кезекті қоғамдық жиын емес. Халық Кеңесі конституциялық мәртебеге ие жоғары консультативтік орган ретінде мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға қоғамның қатысуын қамтамасыз ететін жаңа институт ретінде қалыптасып отыр. Оның құрамына этномәдени бірлестіктерден, қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардан, сондай-ақ, мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден өкілдер енді. Мүшелердің өкілеттік мерзімі – төрт жыл. Ендеше ел көкейіндегі заңды сауал туындайды: Халық Кеңесі нақты немен айналысады? Оның қоғам үшін мәні неде? Халықтың үмітін ақтау үшін бұл институт қандай нәтижеге қол жеткізуі керек? Бұл сұрақтарға жауап іздеу жаңа органның атауына емес, оның нақты өкілеттіктері мен жұмыс тетіктеріне қарауды талап етеді.
Мемлекет басшысы Халық Кеңесінің басты мәнін мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты күшейтумен сабақтастырды. Президенттің пайымынша, жаңа құрылым қоғамдағы саяси және әлеуметтік мәселелерді терең зерделеп, оларды шешу жолдарын ұсынатын алаңға айналуы тиіс. Бұл жерде «алтын көпір» деген ұғымның салмағы ерекше.
Көпірдің бір жағы – мемлекеттік институттар, екінші жағы – азаматтық қоғам. Ал олардың арасындағы байланысты қамтамасыз ету үшін пікір алмасудың өзі жеткіліксіз. Халықтың ұсынысы жинақталып, сараланып, нақты мемлекеттік шешімдерге айналуы қажет. Демек, Халық Кеңесінің жұмысына берілетін негізгі өлшем – өткізілген отырыстардың саны немесе айтылған сөздердің көлемі емес, қоғамдық пікірдің мемлекеттік саясатқа қаншалықты сапалы әрі нәтижелі ықпал еткені болмақ.
Бұл ретте Кеңестің құрылымына да назар аударған жөн. Оның құрамында қоғамдық ұйымдар өкілдерімен қатар, өңірлердің мәслихаттары мен қоғамдық кеңестерінен делегаттар бар. Яғни жаңа органның міндеті тек Астанадағы қоғамдық-саяси пікірді жинақтау емес, өңірлердегі мәселелерді де ұлттық деңгейдегі талқылауға шығару мүмкіндігімен тікелей байланысты.
Жаңа институт туралы сөз болғанда оны Құрылтаймен салыстыру заңды. Өйткені екеуінің де қызметінде қоғамдық пікірді жинақтау, елдік мәселелерді талқылау және мемлекет дамуына қатысты ұсыныстар әзірлеу бағыты бар. Алайда олардың мәртебесі мен қызметтік табиғаты бірдей емес.
Құрылтай – жаңа конституциялық жүйедегі бір палаталы заң шығарушы орган. Ал Халық Кеңесі – жоғары консультативтік орган. Сондықтан Кеңесті заң шығаратын орган ретінде қабылдау дұрыс болмайды. Оның негізгі рөлі – қоғамдық сұранысты жүйелеу, мемлекеттік саясатқа қатысты ұсыныстар әзірлеу және заң шығару процесіне азаматтық қоғамның қатысуын күшейту.
Сонымен бірге Халық Кеңесінің маңызды ерекшелігі – оның заң шығару бастамасы құқығының болуы. Қолданыстағы регламентте Кеңестің Конституцияға және тиісті конституциялық заңдарға сәйкес заң шығару бастамасы құқығын іске асыратыны көрсетілген. Заң жобаларын әзірлеу және оларды Құрылтайға енгізу тәртібі арнайы нормалармен реттеледі. Бұл – жаңа институттың қоғам үшін ең маңызды тетіктерінің бірі. Яғни белгілі бір мәселе қоғамда ұзақ уақыт бойы талқыланып, оның шешімі заңнамалық өзгерісті қажет етсе, Кеңес оны талқылау алаңынан нақты заңнамалық бастама деңгейіне дейін жеткізе алады. Мәселенің түйіні дәл осы жерде. Қоғамда ұсыныс көп. Әлеуметтік желілерде пікір көп. Өңірлерде шешімін күткен мәселе де аз емес. Бірақ кез келген ұсыныстың мемлекеттік саясатқа айналуы үшін оны талдау, саралау, құқықтық тұрғыдан негіздеу және нақты механизмге түсіру қажет. Халық Кеңесінің әлеуеті осында көрінуі мүмкін.
Мәселен, белгілі бір әлеуметтік мәселе бірнеше өңірде қатар көтерілді делік. Бұған дейін ол әр жерде жеке-жеке айтылып келсе, Кеңес оны республикалық деңгейде жинақтап, сарапшылардың қатысуымен зерделеп, мемлекеттік органның алдына жүйелі ұсыныс ретінде шығара алады. Егер мәселе заңнамалық реттеуді қажет етсе, Кеңес заң жобасын әзірлеуге бастамашылық жасай алады. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа институт азаматтың жеке шағымын қарастыратын органнан гөрі жеке мәселелердің ар жағындағы жүйелі проблемаларды анықтап, оларды мемлекеттік шешім деңгейіне көтеретін алаң ретінде маңызды. Бұл жерде сараптамалық әлеует шешуші рөл атқарады.
Халық Кеңесінің құрамына қоғамның әртүрлі саласынан өкілдердің енуі оның басты ерекшеліктерінің бірі. Этномәдени бірлестіктер, қоғамдық ұйымдар, мәслихаттар мен қоғамдық кеңестер арқылы қалыптасқан құрам қоғамның алуан пікірін бір алаңға жинақтауға мүмкіндік береді.
Бірақ өкілдік – жұмыстың бастауы ғана. 126 мүшенің әрқайсысының алдында бір ғана емес, бірнеше жауапкершілік тұр. Біріншіден, өзі өкілдік ететін ортаның мәселесін дұрыс жеткізуі керек. Екіншіден, жеке немесе тар топтық мүддені жалпыұлттық мүддемен үйлестіре білуі қажет. Үшіншіден, ұсыныстың эмоциялық емес, сараптамалық негізін қалыптастыру маңызды.
Мемлекет басшысы алғашқы сессияда Кеңес мүшелеріне ел игілігі жолында табанды еңбек ету, мемлекеттілікті нығайту және қоғамдық келісімді күшейту бағытында белсенді жұмыс істеу жөнінде міндет жүктеді. Бұл ретте жаңа институт мүшелерінің қоғам алдындағы есептілігі де маңызды болмақ. Халық Кеңесінің мүшесі өзі көтерген мәселенің кейінгі тағдырын бақылап, оның қандай шешімге келгенін қоғамға түсіндіре алса, институттың ашықтығы да артады.
Қолданыстағы нормалар мен жарияланған түсіндірмелерге сүйенсек, Халық Кеңесінің қызметі бірнеше негізгі бағытты қамтиды. Біріншісі – ішкі саясат бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу. Екіншісі – Құрылтайға заң жобаларын енгізу. Бұл Кеңестің консультативтік мәртебесіне қарамастан, заң шығару процесіне тікелей қатысуына мүмкіндік береді. Үшіншісі – жалпыхалықтық референдум өткізуге бастамашылық жасау. Төртіншісі – қоғамдық талқылаулар мен тыңдаулар өткізу. Бесіншісі – қоғамдық бақылауға қатысу.
Сонымен бірге Кеңеске қоғамдық келісім мен бірлік мәселелері, сондай-ақ бұрынғы Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметтік бағыттарымен байланысты бірқатар функциялар берілді. Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезін және ұлттық маңызы бар өзге де гуманитарлық форумдарды ұйымдастыру да оның міндеттерінің қатарына енгізілген. Осы өкілеттіктердің өзі Кеңестің жұмысы тек пікір алмасумен шектелмейтінін аңғартады.
Кез келген жаңа институттың өміршеңдігін оның заңда жазылған мәртебесі емес, қоғамдағы нақты нәтижесі көрсетеді. Халық Кеңесі үшін де негізгі сын осы болмақ. Қоғам бұл органнан бір күнде барлық мәселенің шешілуін күтпейтіні анық. Бірақ халықтың орынды сұрағы болуы мүмкін: «Біз көтерген мәселе Кеңеске жетті ме? Ол талқыланды ма? Қандай ұсыныс жасалды? Мемлекеттік орган қандай жауап берді? Заңға өзгеріс енгізілді ме?» Егер осы сұрақтарға нақты жауап берілетін болса, жаңа институттың қоғамдық беделі де қалыптасады. Ал егер пікір айтылып, ұсыныс жасалып, бірақ оның әрі қарайғы тағдыры белгісіз болып қалса, халықтың сенімі әлсіреуі мүмкін. Сондықтан Кеңестің жұмысында ашықтық, жария есептілік және кері байланыс тетіктері ерекше маңызға ие.
Халық пен билік арасындағы диалог туралы сөз болғанда өңірлердің мәселесін айналып өтуге болмайды. Қазақстанның әр өңірінің өз ерекшелігі бар. Бір жерде инфрақұрылым мәселесі өткір болса, екінші өңірде ауыл шаруашылығы, үшінші жерде жастардың жұмыспен қамтылуы, төртінші жерде медициналық немесе әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі өзекті болуы мүмкін.
Сондықтан Халық Кеңесінің маңызды міндеттерінің бірі – осы айырмашылықтарды біртұтас ұлттық саясат аясында үйлестіру. Мұнда мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден ұсынылған 42 өкілдің рөлі ерекше. Олар жергілікті деңгейдегі сұранысты республикалық деңгейдегі талқылауға жеткізетін арнаға айнала алады. Әсіресе ауыл мен аудан тұрғындарының мәселесі ел астанасындағы саяси күн тәртібінде жоғалып кетпеуі маңызды.
Жаңа институтқа қоғам тарапынан үлкен үміт артылуы заңды. Өйткені оның атауының өзінде «Халық» деген ұғым тұр. Бұл атау Кеңес мүшелеріне қосымша жауапкершілік жүктейді. Десек те, Халық Кеңесі халықтың барлық мәселесін шешетін әмбебап орган емес. Оның міндеті – мемлекеттік саясатқа қоғамның қатысуын қамтамасыз ету, қоғамдық пікірді жүйелеу, маңызды бастамаларды сараптамалық тұрғыдан пысықтау және қажет болған жағдайда оларды заңнамалық деңгейге жеткізу.
Сондықтан Кеңестің тиімділігін мынадай қарапайым өлшемдер арқылы бағалауға болады: қанша мәселе көтерілді емес, қанша мәселе жүйелі зерттелді; қанша ұсыныс айтылды емес, қаншасы нақты шешімге айналды; қанша отырыс өтті емес, олардың қоғам өміріне әсері қандай болды? Бұл – жаңа институттың болашақтағы қоғамдық беделін айқындайтын негізгі өлшемдер.
Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы – елдегі саяси институттарды жаңғырту үдерісінің бір бөлігі. Оның басты ерекшелігі – мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы байланысты конституциялық деңгейде жаңа форматта ұйымдастыруында. Президенттің «алтын көпір» туралы сөзі де осы мазмұнды аңғартады. Бірақ көпірдің берік болуы үшін оның екі жағындағы байланыстың үзілмеуі қажет. Мемлекет қоғамның үнін естуге дайын болса, қоғам да ұсынысын жауапкершілікпен, нақты дерекпен және конструктивті ұстаныммен жеткізе білуі керек.
Халық Кеңесінің алдында енді ең маңызды кезең тұр. Құрылым қалыптасты, төраға сайланды, алғашқы сессия басталды. Ендігі мәселе – осы жаңа институттың мазмұнын нақты істермен толықтыру. Ал оның халықтың үмітін қаншалықты ақтайтынын уақыт пен нақты жұмыс көрсетеді. Бір нәрсе анық: Халық Кеңесі үшін ендігі жерде басты капитал – мәртебе емес, қоғамдық сенім. Ал сенім сөзбен емес, нәтижемен қалыптасады.

Ізтай БЕЛГІБАЙҰЛЫ.