Ұлт мақтанышына айналған тұлға

Өткенге үңілсек, тарих тарамдарында Айтбай Рамазанов қаламгерлік қызметімен қатар, КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің полковнигі шенінде ел қауіпсіздігін күзеткен, ұлттық құндылықтардың жанашыры ретінде танылады. Оның Жезқазған, Целиноград және Алматы секілді стратегиялық маңызы бар аймақтардағы арнайы қызметтегі жылдары – көзсіз ерлік пен мемлекеттік деңгейдегі биік жауапкершіліктің, Отанға деген шексіз адалдықтың тарихи үлгісі.

Айтбай Рамазанов 1940 жылы 10 қазанда Ұлытау өңірінде дүниеге келген. Оның тамыры тереңде жатыр. Ол – шежірелі Бағаналы-Бекболат ұрпағының перзенті. Бала күнінен ата-бабалары және әкесі Рамазанның өнегелі әңгімелерін естіп өсті. Даланың еркін желі, аттардың тұяқ дүбірі мен қарттардың даналық сөздері оның болашақ жазушылық талантының көзін ашты.
ХХ ғасырдың соңындағы қазақ әдебиеті мен публицистикасының тарихынан Айтбай Рамазанов – ұлттық мәдениет пен мемлекеттік қызметті қатар өрбіткен, шығармашылық ауқымы кең, сан қырлы тұлға ретінде тарихта қалды. Оның әдебиет әлеміндегі алғашқы қадамы 1982 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген «Ақсақалдың хаттары» атты тұңғыш әңгімелер жинағынан басталып, сол кезеңнің зиялы қауымы тарапынан жоғары бағаға ие болды. Қаламгердің қазақ публицистикасының алтын қорынан ойып тұрып орын алған сатиралық мақалалары, өміршең фельетондары мен очерктері, соның ішінде 1984 жылы басылған әйгілі «Тұйын» очеркі – дәуір тынысын дөп басқан тарихи туындылар болып табылады.
Сонымен қатар, Айтбай Рамазановтың мемлекеттік қауіпсіздік саласындағы қызметі де оның аудармашылық мұрасына тікелей ықпал етті. КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (КГБ) одақтас республикалардың арнайы мамандарына жүктеген стратегиялық тапсырмасы аясында, КГБ офицері Айтбай Рамазановқа жоғары басшылық тарапынан Ю.Семеновтың әйгілі «ТАСС мәлімдеуге өкілдік алды…» («ТАСС уполномочен заявить…») романын қазақ тіліне тәржімалау бұйырылды. 1984 жылы жүзеге асқан бұл кәсіби әрі көркем аударма қазақ әдебиетіне жаңа мазмұн мен серпін әкелген тарихи оқиға ретінде бағаланады.
Айтбай Рамазановтың өмірі екі түрлі арнадан тұрғандай көрінетін. Соның бірі – сезімтал жазушының нәзік әлемі, екіншісі – мемлекет қауіпсіздігін күзеткен КГБ офицерінің қатал да құпиялы қызметі. Полковник Рамазановтың әскери карьерасы көзсіз ерліктер мен жабық құпияларға толы болды. Алайда, ол ешқашан жүрегіндегі адамгершілік пен ұлттық намысты жоғалтқан емес. Оның қызмет жолынан қалған мына бір ғибратты оқиға бүгінгі ұрпаққа үлкен сабақ болмақ.
Ел аузында қалған әңгімелердің бірінде 1980 жылдардың басында Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне шетелге заңсыз мәдени құндылықтар мен көне жәдігерлерді шығарумен айналысатын қылмыстық топ туралы ақпарат түседі. Жедел іздестіру шараларын жүргізу полковник Айтбай Рамазановқа жүктеледі. Қылмыскерлердің ізіне түскен Айтбай бірнеше ай бойы мұқият зерттеу жүргізеді.
Ақыры, шекарадан өтпек болған күдіктілер қолға түседі. Олардың қол жүгін тексеру кезінде сарапшылардың өзін таңғалдырған жәдігер табылады. Ол хан заманына жататын, бетіне көне түркілік оюлар түсірілген, күміспен қапталған белдік пен ежелгі қолжазба еді. Қылмысты ұйымдастырушы заңнан жалтарып кеткісі келіп, Айтбайға жақындайды да: «Полковник мырза, бұл жай ғана ескі-құсқы заттар ғой», – деді.
Сонда Айтбай Рамазанов қылмыскерге байсалды, бірақ өткір жанарымен қарап: «Заң алдында жауап бересің. Бірақ сен ең басты нәрсені түсінбедің. Сенің мына ұрлап бара жатқан белдігің мен қолжазбаң елдің ата-бабасының қаны мен тері, тарихы. Өз тарихын сатқан адам – анасын сатқанмен тең».
Жәдігерлер мемлекетке қайтарылып, музей қорына тапсырылды. Бұл оқиға Айтбайдың тек заңға ғана емес, өз ұлтының рухани мұрасына да қаншалықты адал болғанын көрсетті.
Кейіннен оның Бүкіл одақтық авторлық құқықтарды қорғау агенттігінде (ВААП) жұмыс істеп, интеллектуалдық мұраны сақтауға өмірінің соңғы жылдарын арнауы да осы ішкі терең намыстан бастау алған еді.
Әскери қызмет пен шығармашылықты қатар алып жүрген Айтбайдың ең үлкен тірегі, адал серігі жары Рая болды. Олар бірге үлгілі отбасын құрып, бес қыз тәрбиелеп өсірді: Ақмарал, Майгүл, Алма, Ботакөз және Қарлығаш.
Айтбай өз қыздарының тәрбиесіне ерекше көңіл бөлді. Әр жаз сайын отбасы үлкен кездесу ұйымдастырып, онда халық әндері шырқалып, ұлттық тағамдар дайындалатын. Ол қыздарына өз ата-бабаларының тарихын, олардың қалай үй тұрғызып, достық пен татулықты қалай бағалағанын мақтанышпен айтып беретін. Бүгінде сол бес қыз – әке мұрасы мен отбасылық құндылықтардың шынайы жалғастырушылары.
Әскери карьерасын аяқтағаннан кейін де Айтбай Рамазанов қарап отырмай, республикалық телевидение мен радиода еңбек етті. Көгілдір экран мен радио эфирден естілген оның салмақты да терең дауысы әрбір қазақ шаңырағына жылылық пен білім нәрін септі.
Айтбай Рамазанов 1995 жылы 19 сәуірде өмірден озды. Оның өмір сүрген жылдары (10.10.1940–19.04.1995) қысқа болса да, артында өшпес із қалды.
Ол өз халқына адал қызмет етудің, туған жерге деген шексіз махаббаттың нышаны. Әрбір көктем шығып, дала желі ескен сайын, қазақ мәдениеті мен әдебиетінің аспанында жарық жұлдыздай жарқыраған дала перзенті Айтбай Рамазановтың есімі ел жадында жаңғыра бермек.

Ерғали ҚАСЫМБЕК,
ҚР ІІМ Құрметті ардагері.