Ата Заң – айбынымыз

Ата Заң – халқымыздың ғасырлар бойы тәуелсіз ел болуын көксеген армандарын жүзеге асырған, мақсат-мүддесін құқықтық мемлекет ретінде заң тілінде өрнектеген, дүние жүзі мемлекеттеріне, бүкіл адамзатқа жер бетінде берік те нық Қазақстан деген мемлекет бар екенін жария еткен заңды күші бар құжат деп мақтанышпен ауыз толтырып айтуға болады.

Конституциямыздың басты мазмұнының – «Бәрі де адам үшін және адамның игілігі үшін» деп басталуының өзінде үлкен мән жатыр. 1995 жылғы Конституцияның тағы да бір айта кетерлік ерекшелігі, мемлекет шынайы қамтамасыз ете алмайтын құқықтарды ресми мәлімдеуден бір жақты бас тартқандығы болса керек. Орындалмайтын шексіз құқықтар мен бостандықтардың орнына Ата Заңда шынайы өмірде жүзеге асырылатындары ғана аталған.
Ата Заңда тұңғыш рет адам мен азаматтың жеке бостандықтарының классикалық элементерін құрайтын конституциялық құқықтар бекітілген. Оларға, біріншіден, жеке өміріне қол сұғылмауы, екіншіден, өзінің және отбасылық құпиясының сақталуы, үшіншіден, әркімнің өзінің жеке салымдары мен жинаған қаражатының құпиялылығы сақталуы, төртіншіден, әркімнің өзінің қай ұлтқа, қай дінге жататынын өзі анықтау және оны көрсету-көрсетпеуге құқылы екені, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдап алуы сияқты тағы басқа құқықтарды жатқызуға болады.
Қазақ мемлекетінің тарихы бес жүз жылдан асады. Ата Заңымыздың қабылданып, қалтқысыз қызмет етіп келе жатқанына 19 жыл толуына орай, тек осы соңғы Конституцияға ғана тоқталып өтпей, жалпы Қазақстан Республикасының Конституциялық дамуына қысқаша мағлұмат беріп өтер болсақ, Қазақстан Республикасының Конституциялық дамуы XX ғасырдың басынан бастау алатыны сөзсіз, сөзіміз дәлелді болу үшін 1926 жылы қабылданған Қырғыз Социалистік Кеңестік Республикасының Конституциясын (негізгі заңын) және 1937, 1976 жылдардағы Қазақ Кеңестік Республикасы тұсындағы қабылданған Конституцияларды, тәуелсіздігімізді алғаннан кейінгі 1993 жылғы және қазіргі қолданыстағы 1995 жылғы Конституцияларды, сонымен бірге қоғам мен мемлекет құрылысының негізгі тетіктерін реттейтін қосымша актілердің бірнешеуін, мысалы 1917 жылы қарашаның 21 жұлдызындағы «Қазақ» газетіндегі жарияланған «Алаш» партиясы бағдарламасын, 1926 жылы қабылданған «Қырғыз» (Қазақ) АКСР-і еңбекшілер құқықтарының декларациясын, 1990 жылы 25 қазанда қабылданған «Қазақстан Республикасының тәуелсіздік туралы декларациясын», 1991 жылы 16 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңын атап өтуге болады.
Ал сәл әріден бастар болсақ Конституция немесе Ата Заң деп аталмаса да қазақ қоғамының бүтіндей бір мемлекеттің ондағы тұтастай халықтың мақсат-мүддесін көздеп, мемлекеттік деңгейдегі құрылымын реттейтін, әдет-ғұрып нормаларын басшылыққа ала отырып жасалған ережелер мен жарлықтарын болғандығын да тарих теріске шығара алмайды. Оның бірі және бірегейі XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басындағы әз-Тәукенің «Жеті жарғысы» екені белгілі, онан да басқа «Қасымханның қасқа жолы», «Есімханның ескі жолы» сияқты басқа да көптеген ережелердің болғаны белгілі.
Бүкіл қоғамдағы қарым-қатынастарды елеп-екшеп, таразылай келе қысқа да, нұсқа жеті ғана бапқа сыйдырып, «Жеті жарғы» аталуының өзінде үлкен мән-мағына жатса керек. Өйткені жоғарыда аталып өткен актілердің барлығы, біріншіден халықтың салт-дәстүр, әдет-ғұрпынан, оның сыртында «Жеті жарғы» және тағы да басқа көптеген ережелер жиынтығынан бастау алғандығы даусыз.
Конституция өміршең және тұрақты болуы шарт. Бұл дегеніміз – Конституцияға мүлдем толықтыру мен өзгертулер енгізуге болмайды дегенді білдірмесе керек. Өйткені мәңгілік ештеңе жоқ , ол табиғи заңдылық, сол себептен Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізу оның құндылығын төмендетеді деген де сөз емес. 1998 жылы 7 қазандағы «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» заңы қабылданды. Жалпы алғанда Конституцияға он жеті түзету енгізілді. Осы кезеңде де қоғамда әр түрлі пікірталастар туындап, Конституцияға өзгерістер енгізілгеніне әркім әрқалай баға бере бастады. Бірақ бұлда заңдылық, өйткені әлемдік тәжірибеде бұл мәселелер оң қабылданып шешімін тапқан. Олай дейтін себебіміз, қоғамдық қатынастар ешқашан тоқтап қалған емес, ол тоқтамайды да, үнемі даму үстінде болады.
Конституция алдағы уақытта да биік мақсат-мұраттарға жетелейтін, экономикасы мығым, өркениетті мемлекет құру жолында ілгері басуға кепілдік беретін негізгі құжат ретінде қала бермек. Конституцияның ең басты мұраты – халыққа, мемлекетке, қоғамға қызмет ету. 1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы – халықтың таңдауы, оны құрметтеп, мақтан тұтуымыз және бір ауыздан қорғауымыз керек дегім келеді.

Ақнұр ДОМБАЕВА,
Ұлытау аудандық
сотының сот әкімшісінің
басшысы.