Таңдау – халық құзырында

Баршаға мәлім, биыл елімізде ауыл әкімдері тікелей сайланады. Саяси науқан 25 шілдеде өтетін болып бекітілді. Бұл сайлаудың өзге сайлаулардан басты айырмашылығы – ол бірреттік болмайды. Сайлау әкімдердің өкілеттілігінің аяқталуына немесе мерзімінен бұрын тоқтатылуына байланысты өтіп отырады. Елді елең еткізер осы және өзге де өзгерістер жайлы әңгімелеп беру үшін аудандық сайлау комиссиясының төрағасы Мақсұт АХМЕТОВПЕН аз-кем сұхбаттасқан едік.

– Мақсұт Қыздарбекұлы, елге мәлім, жергілікті билік өкілдерін халықтың тікелей дауыс беруі негізінде сайлау алғаш рет көтерілген мәселе емес. Әңгімені әріден бастайықшы…

– Иә, оныңыз рас. Бізде ауыл әкімдерін халықтың тікелей сайлауы 1998 жылы Елбасының бастамасымен көтеріліп, кейін халыққа Жолдауында біртіндеп ауыл әкімдерін сайлауға көшу міндеті қойылды. Негізі елімізде ауыл әкімдерін сайлау тәжірибесі бұрыннан бар. Алғаш елімізде сынақ ретінде 1999 жылы 29 мамырда Алматы облысы Қарасай ауданының Шамалған ауылдық округінде ауыл әкімі сайлауы өтті. Мұнан кейін 2001 жылы 20 қыркүйекте еліміз бойынша сынақ ретінде 28 село әкімі сайлауға түсті. Оның ішінде біздің облыстың бірқатар қалалары мен кенттік, селолық округтерінің әкімдері де болды. Соның жалғасы ретінде 2005 жылы еліміз бойынша сынақ ретінде Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында 4 ауданның әкімі сайлау арқылы таңдалды. Осылайша, Шамалғаннан басталған үрдіс бірте-бірте қарқын алды. Көп уақыт ауыл әкімдерін аудан әкімдері тағайындап келген болатын. Ал 2013 жылдың тамыз айынан бастап, ауыл әкімдерін мәслихат депутаттары сайлай бастады. Осы уақытқа дейін жанама дауыс беру арқылы, яғни, жергілікті мәслихат депуттарының ше¬шімі арқылы сайланып келген еді. Жалпы, бұл үрдіс – жергілікті өзін-өзі басқаруды, жергілікті қауымдастықты нығай ту. Түптеп келгенде, қоғамды одан әрі демократияландыру болып табылады.

 – Бұл жолғы саяси додада қандай негізгі басымдықтар ескеріледі?

– Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев 2020 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына арнаған Жолдауында: «Ауыл әкімдерінің тікелей сайлауын өткізуге болады деп ойлаймын» деген болатын. Мемлекет басшысының бастамасы еліміздің саяси жүйесін одан әрі дамытуға және саяси бәсекелестікті күшейтуге айтарлықтай үлес қосты. Президент осы жылдың 24 мамырында «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне сайлау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды. Бұл заңға көптеген өзгерістер енгізілді. Бұл жаңашылдықтар азаматтарға өздерінің конституциялық құқықтарын толыққанды іске асыруда белсенділікті арттыруға жағдай жасайды.

Ал енді, сіздің сұрағыңызға оралайын. Заң жобасының негізгі өзгерістеріне тоқталсақ, біріншіден, аудандық маңызы бар қалалардың, ауылдардың, кенттердің, ауылдық округтердің әкімдерін сайлау енгізіледі. Екіншіден, саяси партиялардың Мәжіліс пен мәслихаттар сайлауы кезінде депутаттық мандатқа ие болуы үшін алуы тиіс сайлаушылардың 7 пайыз даусын 5 пайызға дейін төмендету ескерілді. Бұл – қоғамды әрмен қарай демократиялан дыру үшін маңызды қадам. Өйткені, осыған дейін болған саяси додаларда бірқатар партиялар 7 пайыздық барьерге байланысты өте алмады. Үшіншіден, сайлау бюллетеньдеріне «Бәріне қарсымын» деген бағанды енгізу қамтылды. Бұл не үшін керек? Егер дауыс беруші барлық үміткерге қарсы болса, сол графаны белгілейді. Сайлау біткеннен кейін сараптама жасауға жақсы. Тұрғындардың дені неге қарсы болды? Ендеше, халықтың дені бірдеңеге көңілі толмайды деген сөз. Кейіннен сараптама жасауға қажет. Төртіншіден, ауыл әкімдерін тікелей сайлауға байланысты үміткер саяси партия атынан түсе алады. Сондай-ақ, азаматтардың өзін өзі ұсынып, сайлауға кандидат ретінде қатысу мүмкіндігі бар.Ол үшін сол ауыл тұрғындарының кем дегенде 1 пайызының қолын жинау қажет. Сондай-ақ, 42 500 теңге көлемінде жарна төлеуі қажет. Егер ұсыну мерзімі аяқталған күні екіден кем кандидат тіркелсе, онда аудан әкімі жергілікті қоғамдастық жиналысының келісімі бойынша кандидатураларды ұсынуға құқығы бар. Заңға енген жаңа өзгерістерге байланысты аудан әкімі үшінші позицияда қалады. Яғни, көпшілік дауыс алған аза¬- мат ауыл әкімі болып сайланады.

– Ал үміткерлерге қандай талаптар қойылып отыр?

– Кез келген адам өзін-өзі ұсына алмайды. Талап өте жоғары. Бұрында солай болған. Кандидат 25 жастан асқан, Қазақстан азаматы болуға тиіс. Және жоғары білімі болуы керек. Біліктілік талабына сай, мемлекеттік қызмет саласындағы заңнама талаптарына сәйкес болуы шарт.

– Енді өз өңірімізге оралайық. Аудан бойынша неше әкім сайланатын болды?

– Ауданда 7 әкім сайланады. Оның біреуі кент әкімі, қалған алтауы ауылдық округтердің әкімдері. Атап айтқанда, сайлау Ақтас кентінде, Аманкелді, Шеңбер, Алғабас, Сарысу, Қоскөл, Жанкелді ауылдық округтерінде өтеді. Осыған орай, 13 учаскелік сайлау комиссиясы жұмылдырылатын болады. Оның ішінде Аманкелді, Ақтас, Жанкелдіде 2 сайлау учаскесі, Сарысуда 3, Шеңбер мен Алғабаста бір-бір сайлау учаскесі әзірленіп жатыр. Осы округтерде 2 100-ге жуық сайлаушы науқанға қатысады деп отырмыз. Бұл ауысып тұратын цифр ғой. Біреулері көшіп кетіп жатады, біреулер келіп жатады. Өмірден өтіп кететіндер болады деген сияқты.

– Үміткерлерді ұсыну және тіркеу жұмыстары қалай жүріп жатыр? Бүгінгі күнге дейін қанша адам үміткер ретінде анықталып отыр?

– Сайлау туралы заңға сәйкес, 25 маусымнан бастап шешім шықты. 26 маусымнан бастап өзін-өзі ұсыну жүріп жатыр. Бұл 9 шілдеге дейін жүреді. Бүгінгі күнге дейін 25 үміткер ұсынылып отыр. Оның 17-сі өзін-өзі ұсынғандар, ал, 8-і саяси партиялардан ұсынылған үміткерлер. Мұның ішінде 6 үміткер – «Nur Otan» партиясынан, 1 үміткер – «Ақжол», 1 үміткер «Халық партиясы» саяси партияларынан. Орайы келгенда айта кетейін, бір округтен, яғни, бір ауылдан екі-үш үміткер өзінөзі ұсынып отыр.

– Соңғы сауал. Аудандық сайлау комиссиясының төрағасына емес, Қазақстанның азаматына. Бұл сайлау елге не береді?

– Біздің еліміз демократиялық және құқықтық ел ретінде үздіксіз жетілу үстінде. Сондықтан, Мемлекет басшысының Қазақстанымызды саяси жаңғырту бағытындағы тапсырмасы бойынша осы Заң әзірленіп, қабылданды. Оған Президенттің ұсыныстары енгізілді. Сөйтіп, биыл алғаш рет ауыл әкімдері тікелей дауыс беру арқылы сайланады. Бұл әдіс өте қажетті, әрі халық үшін пайдасы зор деп есептеймін. Олай дейтінім, халықпен етене байланыс жасайтын негізгі тұлға – ауыл әкімі. Енді жергілікті тұрғындар өз мұң-мұқтаждарын айтатын және оны шешуге ықпал ететін жауапты адамды өздері таңдай алады. Тиісті талаптарын қояды, орындатады. Бұл өз кезегінде екі тараптың өзара тиімді байланыс жасауына жол ашады. Өз әкімдерін өздері сайлайтын болғандықтан, ауыл азаматтарының саясатқа деген белсенді, ашық көзқарастарын қалыптастыруға да тиімді. Таңдау – халық құзырында. Сөзімнің басында айтқанымдай, елдегі демократиялық үрдістерді нығайтуға да жаңаша дем береді. Демек, ауыл әкімдерінің сайлауы мемлекетіміздің саяси-қоғамдық өміріне жаңа серпін беруге арналған, дер кезінде жасалған тиімді қадам деп есептеймін.

– Әңгімеңіз үшін рахмет!

Сұхбаттасқан Ізтай БЕЛГІБАЙҰЛЫ.