Бір отбасы, бір дәуір, бір шойын жол

Кейде тарихты үлкен мерзімдер мен ресми құжаттардан емес, жазғы демалыста бала болып барған ауылдың иісінен, тар табанды теміржолдың буынан, ескі үй терезесіндегі дөңгелек көзілдірікті адамның бейнесінен байқауға болады. Осы тұрғыдан қарағанда, Әбдібек Бектемірұлының өмір жолы – Қарсақбай мен Ұлытау өңірінің кеңестік дәуірдегі тарихымен табиғи түрде астасып жатқан бір дәуірдің ізі.

Әбдібек Бектемірұлы (Қалдыбай) 1907 жылы 18 тамызда Ақмола облысы, Атбасар уезінің Талап ауылында дүниеге келген, Қошқар ұрпағы. Бұл — ескіше айтқанда, тегін ұмытпайтын, шыққан жерін жүрек түбінде сақтайтын әулет. Сол ортада өскен Әбдібектің мінезінен де ерте бастан бір байсалдылық, байқағыштық сезіледі. Ол заманының білімге ұмтылған, жаңа билік құрылымына тез бейімделгенімен, ел ішіндегі әділдік өлшемін жоғалтпаған адамдардың бірі еді.
Кітап оқуға құмарлығы, естелік пен шежіре жазуға ден қоюы – оның ішкі дүниесінің тереңдігін аңғартады. Дөңгелек көзілдірігімен есте қалған бейне кеңестік қызметкердің қатаң, құрғақ портретінен гөрі, тірі адамды көз алдыңа әкеледі. Қағаз бен қаламға жақын болу да бекер емес, өткенді тірнектеп жинау – болашақ алдындағы жауапкершілік екенін ол ерте сезінгендей.
Оның еңбек жолын Қарсақбай мыс зауыты теміржол станциясында паровоз машинисінің көмекшілігінен бастауы да жайдан-жай емес. Бұл — төменнен бастап, өмірді өз көзімен көріп, қолымен ұстап, жүрекпен сезініп өткен адамның жолы. Темірдің сықыры мен будың ыстығында жүрген жылдар оны тек еңбекке ғана емес, адам тануға да үйреткен сияқты.
1934 жылы Қызылордадағы кеңес-партия мектебін, 1940 жылы жартыжылдық Заң мектебін тәмамдауы – сол кезең үшін үлкен жетістік еді. Бұл – ауылдан шыққан қазақ жастары үшін білім арқылы қоғамға қызмет етудің нақты жолы ашылған уақыт болатын.
1938 жылы Қарсақбай ауданы прокуратурасында халық тергеушісі болып еңбек етіп, ал 1939 жылы жаңадан құрылған Ұлытау ауданының алғашқы прокуроры болып тағайындалуы Әбдібек Бектемірұлының кәсіби сенімге ие болғанын айқын көрсетеді. Жаңа аудан, жаңа құрылым, заң мен тәртіпті орнықтыру – оңай міндет емес еді. Сол қызметте ол абыроймен еңбек етіп, азаматтардың құқықтарын қорғауда да, жергілікті басқару жүйесін қалыптастыруда да елеулі еңбек сіңірді.
Кейін ол Қарсақбай кенттік кеңесінің атқару комитетінің төрағасы қызметіне кірісті. Сол кезеңдегі Қарсақбайды тек өндіріс орны деп қана айту аздық ететіндей. Иә, завод бар, жұмыс қызу, бірақ сонымен бірге бұл кент мәдени және әлеуметтік тұрғыдан да өңірдегі ең ірі және болашағы бар елді мекендердің бірі еді.
Әбдібек атамыз теміржол маңында тұратын тұрғындардың балаларын ойлап, арнайы сегізжылдық мектеп салдыртты. Бұл – тек лауазым иесінің емес, елдің ертеңін ойлаған азаматтың ісі еді.
Әбдібек – Қарсақбай ауданы прокуратурасында алғашқы прокурор болып тағайындалған тұлға, бұл лауазымды қызметті біраз жыл адал атқарды. Әріптестері мен аудан тұрғындары оны әділ, байыпты, жауапты маман ретінде есте сақтады.
Әбдібек Бектемірұлы мен Жанапия Бекмағамбетқызының шаңырағында тоғыз бала дүниеге келді: Камила, Төлеубек, Арыстанбек, Серік, Рүстем, Дастан, Әлила, Майра, Зәуре. Үй іші әрдайым бала күлкісіне толы болғанымен, бұл әулеттің жолы тек өсіп-өркендеумен өлшенбеді. Заманың салмағы өз дегенін жасады: қуанышпен қатар қайғы да қатар жүрді, ерте үзілген ғұмырлар, көңілге түскен жаралар болды.
Дастанның тағдыры ерекше қайғылы болды – ол он екі жасында «Өрнек» пионер лагерінде болған оқыс оқиға салдарынан өмірден ерте өтті. Бірақ Әбдібек ата мен Жанапия ана қалған балаларының өмірге бейім, елге пайдалы азамат болып өсуі үшін бар күшін салды. Осы жағынан қарасаң, бұл әулеттің тарихы жеке бір отбасының ғана емес, тұтас бір дәуірдің сынақтары мен төзімінің, жоғалту мен үміттің тарихы сияқты көрінеді.
Қасымбек атамның зайыбы – Әнәпия Бектемірқызы, ал Әбдібек Бектемірұлы осы әжеміздің туған ағасы болатын. Сол туыстық қатынас арқасында жазғы демалыс басталысымен бізді Қарсақбайға жиі жіберетін. Кездесулерде Әбдібек атамыздың бала-шағасы бізді әрдайым жылулықпен қарсы алатын. Үйге кірсең, қайта шыққың келмейтіндей, іші тіршілік пен мейірімге толы еді.
Күндізгі ойында балалар күлкісі мен қуанышқа бөленсе, кешқұрым Қарсақбай зауытының шлактары күн батқанда қызыл күрең түске боялып, іштен жанған оттай жылтырап, ерекше әсер қалдыратын. Сол сәтте ауыл да, зауыт та, балалық шақтың өзі де бір тұтас әлем болып көрінетін.
Бір кездері Қарсақбай мен Рудник қонысының «Весовая» станциясы арасында тар табанды теміржол арқылы руда және жолаушылар тасымалданатын. Бұл жол баяу, паровоз пысылдап, вагондар бірінен соң бірі салмақпен ілесіп отыратын. Жолай Қумола станциясында Әбдібектің інісі Алтынбек ата тұратын. Тар табанды шойын жол 1970 жылдың соңына дейін қызмет етіп, талай адамның жадына ұмытылмас естелік болып қалды.
Қарсақбай шойын жолының жалғасы ұзақ ғұмырлы болмады – небәрі үш жыл ғана жұмыс істеді, бірақ сол қысқа дәуір талай баланың есінде қалды.
Әбдібек атамыз 57 жасында дүниеден өтті. Арада он бір жыл өткен соң, 1975 жылы Қарсақбай мыс қорыту зауытының жұмысы тоқтады. Сол кезден бастап ауылдың тіршілігі баяу өзгеріп, адамдардың жүзінде алаң пайда болды. Әбдібек Бектемірұлы мен оның отбасының өмір жолы – бір дәуір тудырған сынақтар мен өзгерістердің, жоғалтулар мен үміттің айнасы болды.
Қарсақбайдағы тар шойын жол, мыс зауытының қызыл жарығы, балалардың күлкісі мен паровоздың пысылдаған дыбысы – бәрі бір кезеңнің, бір өмірдің, бір отбасының өшпес белгісі болып қалды. Кейде тарих қағаз бетінде емес, дәл осындай өмір сүрілген сәттер мен жүректе сақталған естеліктерде өмір сүреді.

Ерғали ҚАСЫМБЕКОВ,
ҚР ІІМ Құрметті ардагері.