Зайырлылық пен демократия – заманауи қоғамның дамуы

Зайырлылық пен демократия қазіргі қоғамның саяси әрі құқықтық дамуының негізгі тіректерінің бірі болып табылады. Мемлекет пен қоғамның тұрақтылығы қандай да бір діни немесе идеологиялық жүйенің үстемдігімен емес, құқықтық теңдік, әділдік және азаматтық келісім қағидаттарымен қамтамасыз етіледі. Демократиялық мемлекетте әр адамның сенімі мен дүниетанымы құрметтеледі, ал зайырлылық осы теңдіктің діни салада сақталуына кепілдік береді. Сондықтан зайырлылықты дінге қарсы тұру ретінде емес, дінді саяси ықпал мен билік құралына айналдыруға жол бермейтін құқықтық қағидат ретінде қарастырған жөн.

Әлемдік тәжірибеде зайырлылықтың түрлі үлгілері қалыптасқан. Кейбір елдерде дін қоғамдық кеңістіктен барынша ажыратылса, енді бірінде мемлекет дінге бейтарап ұстаным танытып, оның қоғам өміріндегі рөлін жоққа шығармайды. Осы тұрғыда зайырлылықтың басты мәні – мемлекеттің қандай да бір дінге артықшылық бермеуі және барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігін қамтамасыз етуі.
Қазақстанда мемлекет пен дін арасындағы тепе-теңдікке негізделген зайырлылық моделі қалыптасқан. Мемлекет діни бірлестіктердің қызметіне араласпайды, ал діни бірлестіктер мемлекеттік билікке ықпал етуге ұмтылмауы тиіс. Бұл қағидаттар ар-ождан бостандығын қамтамасыз етуге және қоғамдық келісімді нығайтуға бағытталған. Сонымен бірге зайырлы мемлекет діннің рухани-мәдени рөлін жоққа шығармайды, бірақ оның саяси үстемдікке айналуына жол бермейді.
Астанада өтіп жатқан Конституциялық реформа жөніндегі комиссия отырысында да осы мәселелерге ерекше назар аударылды. Комиссия мүшелері Конституцияда бекітілген зайырлылық қағидаты мемлекеттің іргелі құндылықтарының бірі болып қалуы тиіс екенін атап өтті. Талқылаулар барысында мемлекет пен діннің бөлінуі дінді шектеу емес, керісінше қоғамдық тұрақтылық пен азаматтардың теңдігін қамтамасыз ететін құқықтық негіз екені айтылды. Бұдан бөлек, көпконфессиялы қоғам жағдайында мемлекеттік институттардың бейтараптығын сақтау айрықша маңызға ие. Комиссия жұмысы аясында ар-ождан бостандығын қорғау және зайырлылық қағидатын нығайту конституциялық реформаның маңызды бағыттарының бірі ретінде қарастырылуда.
Қазіргі кезеңде зайырлылық мәселесі тек теориялық ұғым ретінде ғана емес, нақты қоғамдық қажеттілік ретінде бағалануда. Діни алуандылық жағдайында мемлекеттің бейтарап ұстанымы ерекше мәнге ие. Егер мемлекет белгілі бір діни көзқарасқа басымдық берсе, бұл азаматтардың теңдігі қағидатын бұзып, қоғамның жіктелуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан зайырлылық қағидаты – демократиялық қоғамның орнықты дамуының маңызды шарты.
Зайырлылық пен демократия – өзара тығыз байланысты ұғымдар. Демократия азаматтардың теңдігін қамтамасыз етсе, зайырлылық осы теңдіктің діни және идеологиялық деңгейде сақталуына жағдай жасайды. Мемлекет белгілі бір сенімге немесе дүниетанымға сүйенген кезде емес, құқық пен заңның үстемдігіне негізделген кезде ғана шынайы демократиялық сипатқа ие болады. Осы тұрғыдан алғанда, зайырлылық қоғамдағы түрлі сенімдер мен көзқарастардың бейбіт қатар өмір сүруінің құқықтық негізі болып табылады.
Қорытындылай келе, зайырлылық пен демократия – тарихи тәжірибе мен қоғамның саналы таңдауының нәтижесі. Олар бір-бірін толықтырып, мемлекет пен қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етеді. Зайырлы мемлекет жағдайында әр азаматтың сенімі мен дүниетанымы тең негізде қорғалады, ал демократиялық жүйе бұл теңдікті нақты құқықтық тетіктер арқылы жүзеге асырады. Сондықтан зайырлылық пен демократия тек бүгінгі қоғамның ғана емес, оның болашақ дамуының да басты бағдарлары болып табылады.

Гүлмира ДҮКЕНБАЕВА,
№1 Ұлытау тірек мектебінің Қазақстан тарихы пәні мұғалімі,
дін мәселелері бойынша аудандық ақпараттық-түсіндіру тобының мүшесі.