ҰЛЫТАУ – алып тұлғалардың рухы тоғысқан жер

Әлеуметтік желіден Қазақ елінің қазақ болып дамуы бастау алған киелі Ұлытау жерінде Төле, Қазыбек, Әйтеке билерге ескерткіш орнату қажеттілігі туралы оқып едім. Меніңше, орынды ұсыныс. Осы ретте әңгіменің дәмдісі мен мәндісін әріден бастап, бүгінгі күнге байланыстыра тарқатар болсам талай тарихи оқиғалар еске түседі.

Осыдан ширек ғасырдай бұрын Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Жезқазған облыстық ұйымында қызмет жасап жүрген кезімде, сол кездегі Жезқазған әуежай басқармасы басшысы Рысмағамбет Әлмешұлы Игіліковтің қолдауымен Жезқазған облыстық телерадиокомпаниясының шығармашылық тобымен бірге тікұшақпен Ұлытау аспанында төрт сағат ұшқан едік. Мақсат – әрісі, белгілі грек тарихшысы Геродоттың, орта ғасырлық саяхатшы Плано Карпинидің, берісі, орыс пен қытай жазбаларында аталатын Ұлытауды өскелең ұрпақтың санасына сіңіре отырып, Алаша хан, Жошы хан, Болған ана, Бату хан, Едіге, Тоқтамыс, Әмір Темір, Керей мен Жәнібек, Қасым хан, Тәуке хан, Абылай, Кетбұқа, Барақ, Қазыбек, Төле, Әйтеке билер, Бөгенбай, Қабанбай, Кенесары сияқты ел бастаған көсемдер, сөз бастаған шешендер, қол бастаған батырлардың өмірлері тікелей Ұлытаумен сабақтас екенін көрсету болатын.

Сөйтіп, тарихи жерлерді бейнетаспаға түсіру үшін сол кездегі Ұлытау ауданының әкімі, дарабоз дала тағдырымен жан-дүниесі бітісіп, бірігіп кеткен Серік Тілеубаевпен бірге тікұшақпен көтеріліп те кеттік. Енді бір сәтте аумағы 120 шақырымдай жерді қамтитын Ұлытаудың әсем табиғатын тамашалай отырып, теңіз деңгейінен 1142 метрдей биіктікте орналасқан Едіге тауы жанарымызға ілікті. Египет фараондары өз аттарын мәңгі қалдыру үшін он мыңдаған құлдардың өмірін қиып, пирамидалар салдырса, Тоқтамыс хан, Едіге батыр сынды ерлеріне Ұлытаудың ең биік шыңынан мәңгі орын беріп, қарапайым да ұтқыр шешімімен өркениеттіліктің озық үлгісін танытқанына еріксіз тәнті болдық. Одан әрі қарай әуе десанты Сарлық өңірінде орналасқан Алтыншоқыға бет алды. Бұл жерде атақты Ақсақ Темір 200 мың әскерімен болғандығын айғақтайтын белгітастың бар екенін екінің бірі біледі. Өкінішке орай, бұл белгінің түпнұсқасы қолымызда жоқ, ол бөтен елде – Санкт-Петербургтегі Эрмитажда күні бүгінге дейін сақтаулы.

Халқымыздың арғы-бергі тарихына куә болар тағы бір қасиетті жер – Хан ордасынан да ұшып өттік. Ұлытаудың терістік жағын ала орын тепкен Хан ордасы бір қарағанда жазық жер болғанымен, ат шаптырымдай айналасын бір мезгілде шолып отыратын алаңға орналасқан. Хан ордасының тарихын терең қазбаламай-ақ, есімі әлемге әйгілі Шыңғыс хан осы жерден алты құрылыққа әмірін жүргізген деген әңгімені құлағымыз шалғандығын айтқан жөн сияқты. Әрине, бұл деректің нақтылығы мен дәлдігін ғалымдар айқындай жатар, ал біз көп кешікпей, Арғанатыға қарай сапарымызды жалғастырдық. Сәлден кейін Арғанаты сілемдері де басталып кетті. Көз алдымыздан тұмса табиғаттың әсем суреттері бірін-бірі алмастыра отырып, көңілімізді бір желпінтіп тастады. Әрі көтеріңкі күймен, жайдары жүзбен қазақтың ұлы үш биінің кеңес құрып, билік айтқан жері – Сырғанақ тас пен Балбұлақты бейнетаспаға түсіргенімізде Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің алтындай таза сөздерін естіп жатқандай әсер алдық. Осыған ұқсас сезімдерді Алаша хан, Жошы хан мазарларында болғанымызда да басымыздан кештік.

Осылайша, әуеде төрт сағат бойы самғап, айналысы 800 шақырымдай төңіректе орналасқан тарихи жерлерді бейнетаспаға түсірген едік. Білікті маман – телеоператор Сергей Майкович түсірген бейнетаспадағы көріністер кейінде танымал тележурналист Базаргүл Үмбетованың арқасында дүйім елге жария етілді. Сайып келгенде, бұл елдің бірлігі, ұйытқысы болған Ұлытауға мемлекеттік деңгейде назар аударуға түрткі болды деуге негіз бар.

«Ұлытау – қазақтың көне ғасырлық тарихында ұланасыр оқиғаларды бастан өткерген, ел басына күн туған шақтарда халқымызға пана болған, хандарымыздың өз ордаларын тіккен, билеріміз бен батырларымыз бастарын қосып елдік мәселелерді шешкен, киелі де құнарлы әрі қазыналы өлке», – деп Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың 2014 жылғы «Ұлытау сұхбатында» бұл тауды қазақ халқының киелі мекені етіп көрсетуі кездейсоқ емес.

2019 жылғы 24 тамызда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев та «Ұлытау -2019» халықаралық туристік форумында сөйлеген сөзінде: «Ұлытау – ұлтымыздың алтын бесігі, тағылымды тарихымыздың куәсі. Үш жүздің басын қосқан Ұлытауда бабаларымыз ұлттың келешегін ойлап, бірліктің туын желбіреткен. Қалың қауым осы киелі өлкеде ел билеген хандарды ақ киізге көтеріп, таққа отырғызған. Сондықтан біз Ұлытау жеріне хан ордасы, қазақ жерінің кіндігі деп, ерекше құрметпен қараймыз», – деп қазақ халқы үшін Ұлытаудың тарихи мәні мен киелілігін атап өтті. Сондай-ақ, бұл қасиетті мекеннің этнографиялық, зияраттық және экологиялық туризмді дамыту үшін зор әлеуеті бар екеніне назар аударды.

«Тарихы терең Ұлытаудың қадір-қасиетін бағалай білу – баршамызға ортақ парыз. Еліміздің осындай баға жетпес бай мұрасын өзге жұртқа танытудың жаңаша жолдарын ойластыруымыз керек. Мысалы, Монғолия Шыңғыс хан тұлғасын халықаралық туризмді дамыту үшін өте тиімді пайдаланып отыр. Ал, Шыңғыс ханның үлкен ұлы – Жошының мазары қазақ жерінде тұрғанын бүгінде еліміздегі және шетелдегі жұртшылықтың көбі біле бермейді. Оның тарихи тұлғасына әлемнің назарын аударып, кесенесін мәдени тур нысанына айналдыру – өте маңызды міндет. Ұлытау – халықаралық деңгейдегі этнографиялық туризмнің орталығы болуы тиіс, бұл жұмыстар Алтын Орданың 750 жылдығын мерекелеу аясында басталуы қажет», – деді Президент Қасым-Жомарт Тоқаев.

Заңғар жазушы Әбіш Кекілбаев бұл киелі мекен «Тауының биіктігінен немесе суының молдығынан емес, ұлы қауымның бас қосқан жері болған соң Ұлытау деп аталған» дейді. Табиғи тума дарын, ерекше қасиет пен қабілетке ие болған Ә. Кекілбаевтай абыз ағамыздың:

«Қалғып кеткен сана мен ұйықтап кеткен ұятты еріксіз серпіп тастап отыратын нысана тұлғалар мен киелі орындар болмаса, көмейдегі тіл мен көкіректегі ділдің өзін өз қолымызбен бұралқыландырып жібере жаздаған жетесіздіктің құрбандары болып кете жаздаппыз. Ендеше, қазіргідей саяси дербестігіміз бен рухани кемелділігімізге қызмет ететін барлық бастаулардың көзі қайта ашылып жатқан жаппай жаңару үдерісінен Бекет ата сынды рух сардарларын тысқары қалдыру екі дүниеде де ешкім ақтай алмас ағаттық болар еді», – деп жазып кеткені де бар. Сол кісі айтқандай, Ұлттың ұясы, бірліктің бесігі, алып тұлғалардың рухы тоғысқан жерді – Ұлытауды ұлықтау, онда Жошы хан мен Алаша хан кесе­не­лерінің аумағын абаттандыру жұмыстарымен қатар, Төле, Қазыбек, Әйтеке билерге ескерткіш орнату – бәріміздің ортақ міндетіміз.

Кенжеболат ЖОЛДЫБАЙ,

саясаттанушы.

НҰР-СҰЛТАН қаласы.

(Арнайы «Ұлытау» газеті үшін)